ಶ್ರೀ ಕ್ಷೇತ್ರ ಕದ್ರಿಯ ಪ್ರಧಾನ ದೇವರು ಮಂಜುನಾಥನಾಗಿದ್ದು, ಆತನು ಶಿವಲಿಂಗಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಆರಾಧಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿರುವ ಲೋಕೇಶ್ವರನ ಪ್ರತಿಮೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿದ್ದು, ಮೂರು ಮುಖಗಳು ಮತ್ತು ಆರು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಈ ವಿಗ್ರಹವು ಭಾರತದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕಂಚಿನ ಶಿಲ್ಪಕೃತಿಗಳಲ್ಲೊಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಪಂಚಲೋಹದ ಕಂಚಿನ ವಿಗ್ರಹವು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ವಿಗ್ರಹವೆಂದು ಖ್ಯಾತಿಯಾಗಿದೆ. ಕದ್ರಿ ಮಂಜುನಾಥ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಮಂಗಳೂರು ನಗರದಲ್ಲಿರುವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದೇವಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ.
ಕದ್ರಿ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಮಂಜುನಾಥೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು ಕ್ರಿ.ಶ. 10ನೇ ಅಥವಾ 11ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿತ್ತೆಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಪರ್ವತಮಾಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದ ಪರಶುರಾಮನು ಕ್ರೂರಸ್ವಭಾವಿಗಳಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮಹರ್ಷಿ ಕಶ್ಯಪರಿಗೆ ದಾನಮಾಡಿದನೆಂದು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ. ತಾನು ವಾಸಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಕೋರಿ ಅವನು ಮಹಾದೇವನಿಗೆ ತಪೋನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದನು. ಕದಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ನೆರವೇರಿಸಿದಲ್ಲಿ, ಲೋಕಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ಶಿವನು ಮಂಜುನಾಥನಾಗಿ ಅವತರಿಸುವನೆಂದು ಪರಮೇಶ್ವರನು ಪರಶುರಾಮನಿಗೆ ಅಭಯವಚನ ನೀಡಿದನೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.
ಪರಶುರಾಮನು ಶಿವನ ಆದೇಶಾನುಸಾರ ತನ್ನ ಕೊಡಲಿಯನ್ನು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಎಸೆದು, ತನ್ನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಭೂಭಾಗವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನೆಂದು ಕಥನ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಪರಶುರಾಮನ ಭಕ್ತಿಭಾವಕ್ಕೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಶಿವನು ಪಾರ್ವತಿ ದೇವಿಯೊಂದಿಗೆ ಮಂಜುನಾಥಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ದರ್ಶನ ನೀಡಿದನು ಹಾಗೂ ಲೋಕಕಲ್ಯಾಣಾರ್ಥವಾಗಿ ಕದ್ರಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸಿಸಿದನು. ಮಂಜುನಾಥನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ಸಪ್ತಕೋಟಿ ಮಂತ್ರಗಳು ಪರಿವರ್ತಿತರಾಗಿ ಏಳು ಪವಿತ್ರ ತೀರ್ಥಗಳಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾದವೆಂದು ಪುರಾಣಕಥೆಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ.
ದೇವಾಲಯದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಜಲಕುಂಡಗಳು ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ. ದೇವಾಲಯದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಜಲಚಿಲುಮೆಯನ್ನು ‘ಗೋಮುಖ’ವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚಿಲುಮೆಯಿಂದ ಹರಿಯುವ ಜಲವು ಕಾಶಿಯ ಭಾಗೀರಥಿ ನದಿಯಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇದ್ದು, ಅದರಿಂದಲೇ ಇದಕ್ಕೆ ‘ಕಾಶಿ ಭಾಗೀರಥಿ ತೀರ್ಥ’ ಎಂಬ ನಾಮಕರಣ ದೊರೆತಿದೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಇಳಿದು ಬಂದಾಗ ದೇವಾಲಯದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭವ್ಯವಾದ ದೀಪಸ್ತಂಭವು ದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ದೀಪೋತ್ಸವವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ದೇವಾಲಯದ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಮಚೇಂದ್ರನಾಥ, ಗೋರಕನಾಥ, ಶೃಂಗಿನಾಥ, ಲೋಕೇಶ್ವರ, ಮಂಜುಶ್ರೀ ಹಾಗೂ ಬುದ್ಧನ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿವೆ.
ಈ ದೇವಾಲಯದ ವಾರ್ಷಿಕ ಜಾತ್ರಾ ಮಹೋತ್ಸವವು ಜನವರಿ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಭಕ್ತಿಭಾವ ಹಾಗೂ ವೈಭವದಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂಬತ್ತು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ನಡೆಯುವ ಈ ಉತ್ಸವವು ಮಕರ ಸಂಕ್ರಾಂತಿಯ ಪವಿತ್ರ ದಿನದಂದು ಆರಂಭಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಲರಾಯ ದೈವದ ಭಂಡಾರವನ್ನು ಕದ್ರಿ ಕಂಬಳ ಗಾಣದ ಕೊಟ್ಟಿಗೆ ಮನೆಯಿಂದ ಭವ್ಯ ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಮೂಲಕ ದೇವಾಲಯದತ್ತ ತರಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉತ್ಸವದ ಮೊದಲ ದಿನ ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ ನೆರವೇರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದು, ನಂತರ ಧ್ವಜಸ್ತಂಭಾರೋಹಣ, ಕಂಚಿಸ್ಥಂಭದ ದೀಪಾಲಂಕಾರ ಮತ್ತು ಅದೇ ದಿನ ಬಲಿ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳ ಉತ್ಸವ ಬಲಿ ( ಕಟ್ಟೆ ಸವಾರಿ ):
ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಉತ್ಸವ ಬಲಿ ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದು, ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಂಜುನಾಥಸ್ವಾಮಿಯು ಚತುರ್ಮುಖ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವಂತೆ ನಾಲ್ಕು ವಿಭಿನ್ನ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿರುವ ನಾಲ್ಕು ಕಟ್ಟಗಳಿಗೆ ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಬಿಕರ್ನಕಟ್ಟೆ ಸವಾರಿ, ಮಲ್ಲಿಕಟ್ಟೆ ಸವಾರಿ, ಮುಂದನ ಕಟ್ಟೆ ಸವಾರಿ, ಕೊಂಚಾಡಿ ಕಟ್ಟೆ ಸವಾರಿ, ಹಬ್ಬದ ಏಳನೇ ದಿನದಂದು ದೇವರ ಸವಾರಿಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ‘ಏಳನೇ ದೀಪೋತ್ಸವ’ ಭವ್ಯವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ದಿನ ಭಕ್ತಸಮೂಹದ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯಿಂದ ‘ಮಹಾ ಅನ್ನ ಸಮರ್ಪಣೆ’ ಎಂಬ ಸಾಮೂಹಿಕ ಅನ್ನದಾನವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಭಕ್ತರು ಪ್ರಸಾದರೂಪದ ರುಚಿಕರ ಭೋಜನವನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸಲು ದೇವಾಲಯದ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತಾರೆ.
ಸಾಮೂಹಿಕ ಅನ್ನಸಂತರ್ಪಣೆಯ ಬಳಿಕ, ಭವ್ಯ ‘ಮಹಾ ರಥೋತ್ಸವ’ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತದಿಂದ ಭಕ್ತರು ಶ್ರೀ ಮಂಜುನಾಥದ ದರ್ಶನ ಪಡೆಯಲು ಹಾಗೂ ಈ ವೈಭವೋಪೇತ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ದೇವಾಲಯದ ಉತ್ಸವದ ವೇಳೆ ‘ಬೆಳ್ಳಿ ರಥೋತ್ಸವ’ ಅಥವಾ ‘ಬೆಳ್ಳಿ ರಥ ಉತ್ಸವ’ ಭವ್ಯವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ತುಲಾಭಾರ ಸೇವೆ, ಅವಭೃತ ಸ್ನಾನ, ಚಂದ್ರಮಂಡಲೋತ್ಸವ ಮತ್ತು ಧ್ವಜಾರೋಹಣದಂತಹ ಪಾರಂಪರಿಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿಗಳು ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನೆರವೇರಿಸಲಾಗುತ್ತವೆ. ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ತುಲಾಭಾರ ಸೇವೆ, ಅವಭೃತ ಸ್ನಾನ, ಚಂದ್ರಮಂಡಲೋತ್ಸವ ಮತ್ತು ಧ್ವಜಾರೋಹಣದಂತಹ ಪಾರಂಪರಿಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿಗಳು ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನೆರವೇರಿಸಲಾಗುತ್ತವೆ.
ಮಲರಾಯ ಮತ್ತು ಅನಪ್ಪ ದೈವಗಳ ನೇಮೋತ್ಸವದೊಂದಿಗೆ ಜಾತ್ರ ಮಹೋತ್ಸವ ಸಂಪನ್ನ :
ಮಂಜುನಾಥ ದೇವರ ಬಲ ಸೇವಕ ಮಲರಾಯ ದೈವ ಮತ್ತು ಎಡ ಸೇವಕ ಅನಪ್ಪ ದೈವಗಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಪರ್ವವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯದಿಂದ ಕದ್ರಿ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಗೆ ಭಂಡಾರದ ಭವ್ಯ ಮೆರವಣಿಗೆಯು ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಮಲರಾಯ ಮತ್ತು ಅನಪ್ಪ ದೈವಗಳಿಗೆ ದೈವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನೇಮೋತ್ಸವವ ನಡೆಯುವ ಮೂಲಕ ಜಾತ್ರ ಮಹೋತ್ಸವ ಸಂಪನ್ನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.